Debata 27.05.2019

Debata poświęcona zagrożeniom środowiska społecznego,
przyrodniczego i kulturowego ziemi kłodzkiej
w kontekście polityki ochrony przeciwpowodziowej
i planowanych inwestycji hydrotechnicznych

zorganizowana przez

Forum Ziemi Kłodzkiej
mieszkańców, organizacje pozarządowe, naukowców

za wiedzą i zgodą
Pani Dziekan Wydziału Architektury Politechniki Wrocławskiej
prof. dr hab. inż. arch. Elżbiety Trockiej-Leszczyńskiej

27 maja 2019 (poniedziałek), godz. 17:30-21:00
Aula Wydziału Architektury Politechniki Wrocławskiej
ul. B. Prusa 53/55, 50-317 Wrocław


TEMATYKA I CEL DEBATY

Przedmiotem spotkania organizowanego na Wydziale Architektury PWr jest:

  • ziemia kłodzka – jako obszar planowanych inwestycji służących zwiększeniu retencji powodziowej, które naruszają lub mogą naruszać dobrostan ludzi, przyrody, zabytków i krajobrazu, oraz
  • dotychczasowa i przyszła polityka ochrony przed powodziami (i suszą) regionu kłodzkiego – rozpatrywana pod kątem skutków środowiskowych.
    Siłą napędową toczonego dyskursu będzie zapewne:
  • rozbieżność poglądów na planowanie i wdrażanie zabezpieczeń przeciwpowodziowych w realiach XXI wieku,
  • odmienność postrzegania wpływu tych działań na środowisko i krajobraz: na ludzi, przyrodę, dobra kultury (w tym krajobraz kulturowy) oraz inne dobra materialne i niematerialne;
  • brak zgodności co do metodologicznych założeń, metodyk i metod w badaniu uwarunkowań środowiskowych przy planowaniu ochrony przeciwpowodziowe

Okolicznością, która doprowadziła do zwołania debaty było ujawnienie w styczniu 2019 r. zamiaru budowy 9 dużych suchych zbiorników przeciwpowodziowych na terenie ziemi kłodzkiej, z czym wiązałoby się m.in. wyburzenie 3 wsi niemal w całości, 5 innych fragmentarycznie, wysiedlenie ok. 1200 osób.

Koncepcja techniczna tego zamierzenia – zawarta w opracowaniu pt. Analiza zwiększenie retencji powodziowej w Kotlinie Kłodzkiej (Sweco Consulting sp. z o.o., 2018), firmowana przez PGW Wody Polskie RZGW we Wrocławiu i poddana pod konsultacje w pierwszym kwartale tego roku – spotkała się z niedowierzaniem, wywołała gniew i zrodziła ruch sprzeciwu jednoczący mieszkańców ziemi kłodzkiej, organizacje pozarządowe, naukowców.

Po 6 tygodniach protestów, 17 maja w Międzylesiu z ust decydentów padły zapewnienia o wstrzymaniu prac nad koncepcją firmy Sweco. Deklaracje te, wygłoszone w obecności polityków prowadzących kampanię wyborczą, w żadnej mierze nie rozwiązują konfliktu; podobnie jak oświadczenie Ministra Gospodarki Morskiej i Żeglugi Śródlądowej z 21 maja.

Niemniej otwierają one pole do rozmów o istocie problemu, którym jest dążenie do „zwiększenia retencji powodziowej” bez oglądania się na szkody środowiskowe, bez sięgania po rozwiązania alternatywne, bez próby rewidowania XX-wieczne sposobu myślenia i działania.

Trzy główne cele debaty, odpowiadające trzem tematom wiodącym, to:

  • skonfrontowanie odmiennych sposobów podejścia do problemu zagrożeń powodziowych – recept i lekarstw, które wynikają ze stanu wiedzy, interpretacji praw i zasad, z doświadczeń zawodowych, jak również są pochodną przekonań
    światopoglądowych, systemu wartości, wyznawanego paradygmatu naukowego;
  • krytyczny ogląd metodologicznych podstaw, na których opierają się prace eksperckie będące podbudową planów zarządzania ryzykiem powodziowym, koncepcji projektowych itp. opracowań – tym samym postulowanie standardów, które będą służyć bardziej rzetelnemu i obiektywnemu dokumentowaniu i waloryzowaniu zasobów i uwarunkowań środowiska (przy udziale naukowców i organizacji pozarządowych);
  • próba odczytania intencji przyświecających decydentom i inwestorom zamierzeń budowlanych, szczególnie w kontekście dotychczasowej praktyki konsultacji społecznych – zarazem propozycja działań partycypacyjnych, które zapewniałyby lokalnym społecznościom (mieszkańcom, stowarzyszeniom. fundacjom) rzeczywisty wpływ na planowanie działań służących ochronie przed powodziami i suszą.

Za cel strategiczny można uznać stworzenie nowej (być może stałej) płaszczyzny spotkań umożliwiającej nowe otwarcie w relacjach decydenci – społeczeństwo: prawdziwy dialog między władzami instytucji, planistami i projektantami a naukowcami, organizacjami pozarządowymi i mieszkańcami w kwestii rozwiązywania problemu walki z powodziami i suszą, w regionie kłodzkim i nie tylko tam.

HARMONOGRAM DEBATY

Debata – moderowana przez prof. dr hab. inż. arch. Marzannę Jagiełło – będzie się składać z trzech zasadniczych części:

  • wprowadzenia, w trakcie którego zostanie przedstawiona charakterystyka obszaru ziemi kłodzkiej, jej wartości środowiskowych (w szerokim tego słowa znaczeniu) i zagrożeń, jakie stwarzają planowanie budowle hydrotechniczne;
  • dyskusja nad trzema tematami, dla których punktem wyjścia mogą być wystąpienia badaczy i ekspertów;
  • próby zaprotokołowania kluczowych rozbieżności i zbieżności stanowisk, zreasumowania propozycji rozwiązań, postulowania form współpracy.

Godz. 17:30-17:40 – otwarcie debaty: powitanie uczestników, przedstawienie programu obrad

Godz. 17:40-17:55 – prezentacja tematu obrad i stanowiska Forum Ziemi Kłodzkiej:

Artur Kwaśniewski, Agnieszka Latocha: Ziemia kłodzka – środowisko kulturowe, przyrodnicze i społeczne oraz jego zagrożenia w świetle planów ochrony przeciwpowodziowej;

Godz. 17:55-18:10 – prezentacja stanowiska przedstawicieli Państwowego Gospodarstwa Wodnego Wody Polskie – Regionalnego Zarządu Gospodarki Wodnej we Wrocławiu;

Godz. 18:10-20:20 – wystąpienia i dyskusje;

Godz. 20:20-20:50 – podsumowanie obrad;

Godz. 20:50-21:00 – zamknięcie debaty

TEMAT 1. Między planowaniem zamierzeń inwestycyjnych a zrównoważonym gospodarowaniem krajobrazem.

Konflikt paradygmatów: „czynienie sobie ziemi poddanej” czy zrównoważony rozwój?  Społeczny, przyrodniczy i ekonomiczny aspekt zrównoważenia w odniesieniu do polityki ochrony przed powodziami i suszą. Zagrożenie powodziowe – w jakim stopniu można je wyeliminować, w jakim stopniu można je oswoić i zaadaptować? Powódź 1% czy 10 % – pytanie o racjonalność ekstremalnych zabezpieczeń przed „wodą stuletnią”. Czym powinna być ochrona przeciwpowodziowa w świetle Europejskiej Konwencji Krajobrazowej, prawa unijnego i krajowego? Czy planowanie i projektowanie inwestycji ingerujących w krajobraz może obyć się bez architekta krajobrazu? Budowa wielkich zbiorników retencyjnych na ziemi kłodzkiej – kwestia zasadności, szkodliwości, społecznej akceptowalności. Mniej inwazyjne sposoby ochrony przeciwpowodziowej i zwiększania retencji powodziowej – możliwości i ograniczenia techniczne, logistyczne, środowiskowe. Doświadczenia europejskie i światowe w budowaniu systemów (naprawdę) małej retencji na terenach górskich. Jak użytkować tereny objęte zagrożeniem powodziowym? Jak projektować zabudowę dostosowaną do warunków zagrożenia powodziowego? – założenia programowe, rozwiązania budowlane, korzyści społeczne. (…)

1.1. Agnieszka Latocha, dr hab. (Pracownia Architektury Krajobrazu Uniwersytetu Wrocławskiego): Kształtowanie krajobrazu i gospodarowanie przestrzenią w świetle Europejskiej Konwencji Krajobrazowej.

1.2. Irena Niedźwiecka-Filipiak, dr hab. inż. arch., prof. UP Ww (Instytut Architektury Krajobrazu Uniwersytetu Przyrodniczego we Wrocławiu, Stowarzyszenie Polskich Architektów Krajobrazu): Miejsce architektury krajobrazu w planowaniu i planowaniu inwestycji ingerujących w krajobraz.

1.3. Roman Konieczny (Koalicja Ratujmy Rzeki), Co zrobić by plany zarządzania ryzykiem powodziowym były skuteczne?

TEMAT 2. Badania, metody, oceny wartości środowiska: zlecony werdykt czy bezstronny osąd.

Na jakich naukowych podstawach zostały oparte plany zarządzania ryzykiem powodziowym (PZRP)? Tzw. analiza wielokryterialna w teorii i praktyce PZRP – metoda rejestrowania i przetwarzania danych czy zdobywania wiedzy o środowisku i jego wartościach? Z czego składa się środowisko – katalog aspektów, struktur, kluczowych elementów i uwarunkowań. Dlaczego środowisko kulturowe i krajobraz są marginalizowane przy badaniu wpływu inwestycji hydrotechnicznych na środowisko? Jak badać, oceniać i wyceniać środowisko kulturowe i krajobraz? Co stanowi o ocenie przypisanej komponentom środowiska – kwestia kryteriów waloryzacyjnych i systemu wartości autora analiz. Czy lokalizacje zbiorników przeciwpowodziowych zapisane w Planie Zagospodarowania Przestrzennego Województwa Dolnośląskiego zostały ustalone w oparciu o rozpoznanie wartości środowiska? Walory krajobrazowe jako wartość ekonomiczna. Badania „komercyjne” – suwerenność ocen a oczekiwania inwestora. Jak weryfikować metodologiczna poprawność badań eksperckich i obiektywizm wniosków będących podbudową decyzji inwestorskich? W jakim celu prowadzić konsultacje z naukowcami i organizacjami pozarządowymi? – jak uwzględniać ich krytyczne oceny i konstruktywne propozycje. (…)

2.1. Zbigniew Piepiora, dr (Katedra Gospodarki Przestrzennej Uniwersytet Przyrodniczy we Wrocławiu), Z badań na ekonomiczną efektywnością strukturalnej ochrony przeciwpowodziowej w Polsce oraz wyceną środowiska, krajobrazu i bezpieczeństwa.

2.2. Artur Kwaśniewski, dr inż. arch. (Zakład Kształtowania Środowiska Politechniki Wrocławskiej, Forum Ziemi Kłodzkiej), Dziedzictwo kulturowe – chronione czy niszczone? Uwagi o metodologii i logistyce badań nad środowiskiem kulturowym w procesie planowania ochrony przeciwpowodziowej

2.3. Zbigniew Tyczyński, mgr inż. arch. krajobrazu (Towarzystwo Urbanistów Polskich, Forum Ziemi Kłodzkiej), Ile zabytków w rzeczywistości posiada wieś kłodzka czy i jak są chronione?

TEMAT 3. Beneficjenci i ofiary.

Kto odnosi korzyści w procesie planowania, realizowania i utrzymywania wielkich inwestycji hydrotechniczne? – katalog beneficjentów. Kto ponosi szkody w następstwie realizowania inwestycji hydrotechnicznych ingerujących w środowisko społeczne, przyrodnicze i kulturowe? – katalog poszkodowanych. Kto zyskuje a kto traci na nieodwracalnych zniszczeniach krajobrazu? – zyski/straty w sferze społecznej i ekonomicznej. Zabezpieczani i wysiedlani – pytanie o partykularne interesy i bilans ludzkich traum. Jak wyceniać w „analizie wielokryterialnej” utratę własnego domu, miejsca pracy, zdrowia? Do czego dziś służą konsultacje społeczne z mieszkańcami i lokalnymi organizacjami? – jak uczynić z nich element przyszłego partycypacyjnego stylu planowania inwestycji? Czy sprzeciw mieszkańców, organizacji pozarządowych, naukowców może skutecznie wstrzymać plany inwestycyjne silnie szkodliwe dla środowiska? – czy aktywność społeczeństwa obywatelskiego może wpływać na planowanie inwestycji respektujących zasady zrównoważonego rozwoju? (…)

3.1. Viola Krajewska (Fundacja WROart, Forum Ziemi Kłodzkiej): Beneficjenci. Grantowe strategie przechwycenia z perspektywy kulturoznawczej.

3.2. Marta Kwaśniewska mgr psychologii, psychoterapeutka (Polska Federacja Psychoterapii, Forum Ziemi Kłodzkiej): Psychologiczne następstwa wywłaszczania i wysiedlania mieszkańców na terenach objętych inwestycją.

3.3. Zbigniew Tyczyński, mgr inż. arch. krajobrazu (Towarzystwo Urbanistów Polskich, Forum Ziemi Kłodzkiej): Partycypacja społeczna w procesie planowania przestrzennego na przykładzie metody Planning For Real

Wszystkie zgłoszone wystąpienia zaistnieją w przestrzeni publicznej – zostaną bowiem (za zgodą autorów) zamieszone w raporcie podebatowym, który będzie sporządzony jako dokument elektroniczny w ciągu 4 tygodni od zakończenia debaty i udostępniony na stronach internetowych. 

W imieniu organizatorów – Forum Ziemi Kłodzkiej

dr inż. arch. Artur Kwaśniewski